Biến đổi xơ nang tuyến vú là tình trạng lành tính rất thường gặp ở phụ nữ, đặc trưng bởi sự thay đổi của mô xơ và sự hình thành các nang chứa dịch trong tuyến vú. Đây không phải là bệnh lý thực sự mà được xem như một biến đổi sinh lý liên quan đến hoạt động nội tiết, đặc biệt trong độ tuổi sinh sản. Mặc dù phần lớn không nguy hiểm, tình trạng này có thể gây đau, căng tức vú và dễ gây lo lắng do xuất hiện khối ở vú.

1. Đại cương

Biến đổi xơ nang tuyến vú là tình trạng lành tính khá phổ biến, biểu hiện bởi sự tăng sinh mô xơ và/ hoặc hình thành các nang chứa dịch trong nhu mô vú. Trước đây, tình trạng này thường được gọi là “bệnh xơ nang tuyến vú”, nhưng hiện nay được nhìn nhận như một biến đổi sinh lý thường gặp, hơn là một bệnh lý thực sự.

Tình trạng này gặp chủ yếu ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, liên quan chặt chẽ đến hoạt động nội tiết, tuy nhiên vẫn có thể gặp ở mọi lứa tuổi.

2. Thành phần cấu trúc

2.1. Xơ hóa

Xơ hóa là tình trạng tăng sinh mô liên kết sợi trong tuyến vú, có bản chất tương tự mô sợi của dây chằng hoặc mô sẹo. Khi thăm khám, các vùng xơ hóa thường có cảm giác chắc, đôi khi hơi đàn hồi và không có ranh giới rõ ràng. Đây là nguyên nhân thường gặp gây cảm giác vú cứng hoặc lổn nhổn khi sờ.

2.2. Nang tuyến vú

Nang tuyến vú là các cấu trúc dạng túi chứa dịch, thường có hình tròn hoặc bầu dục, nằm trong nhu mô tuyến vú. Trên lâm sàng, nang thường biểu hiện dưới dạng một khối tròn, bờ rõ, di động khi sờ và có thể gây đau hoặc tăng nhạy cảm, đặc biệt khi có kích thước lớn. Tình trạng này hay gặp ở phụ nữ trong độ tuổi 30 – 40, nhưng không giới hạn ở nhóm tuổi này.

Về cơ chế, nang hình thành do sự tích tụ dịch trong các tiểu thùy tuyến vú. Ban đầu là các vi nang với kích thước rất nhỏ, khó phát hiện trên lâm sàng. Khi lượng dịch tiếp tục tăng, chúng phát triển thành đại nang, có thể sờ thấy rõ, đôi khi đạt kích thước vài centimet.

Sự thay đổi nội tiết theo chu kỳ kinh nguyệt có ảnh hưởng rõ rệt đến nang tuyến vú. Dưới tác động của hormon, nang có thể to lên, gây cảm giác căng tức hoặc đau vú; các triệu chứng này thường rõ rệt hơn vào giai đoạn trước kỳ kinh.

3. Chẩn đoán

Chẩn đoán biến đổi xơ nang tuyến vú chủ yếu dựa vào biểu hiện lâm sàng và được hỗ trợ bởi các phương tiện chẩn đoán hình ảnh.

Trên lâm sàng, người bệnh thường đến khám vì sờ thấy khối ở vú, kèm theo cảm giác đau hoặc căng tức, các triệu chứng này có xu hướng thay đổi theo chu kỳ kinh nguyệt. Một số trường hợp có thể ghi nhận thêm tình trạng tiết dịch núm vú.

Siêu âm tuyến vú là phương tiện được sử dụng phổ biến nhằm đánh giá bản chất của khối, giúp phân biệt giữa khối đặc và nang chứa dịch. Dựa trên hình ảnh siêu âm, các nang được phân thành nhiều loại với ý nghĩa lâm sàng khác nhau:

– Nang đơn thuần là nang chứa dịch hoàn toàn, thành mỏng, hình ảnh điển hình và không làm tăng nguy cơ ung thư.

– Nang phức tạp có thể xuất hiện các thành phần lơ lửng trong dịch như cặn hoặc mảnh vụn, nguy cơ ác tính rất thấp, tuy nhiên trong một số trường hợp cần theo dõi hoặc chọc hút dịch để đánh giá thêm.

– Đối với khối nang – đặc phức hợp, đặc trưng bởi sự hiện diện của thành phần đặc hoặc thành dày, nguy cơ ác tính cao hơn, do đó thường cần được chỉ định sinh thiết để xác định chẩn đoán.

4. Liên quan với nguy cơ ung thư vú

Nhìn chung, các biến đổi xơ hóa và nang đơn thuần trong tuyến vú không làm tăng nguy cơ phát triển ung thư vú, do đó thường được xem là những tổn thương lành tính.

Tuy nhiên, đối với nang phức tạp và các khối nang – đặc phức hợp, nguy cơ ác tính cao hơn so với nang đơn thuần. Những tổn thương này có thể chứa tế bào ung thư hoặc liên quan đến nguy cơ ung thư trong tương lai, tùy thuộc vào kết quả đánh giá mô bệnh học. Vì vậy, trong các trường hợp này, việc theo dõi chặt chẽ và chỉ định sinh thiết khi cần thiết là rất quan trọng.

5. Điều trị

5.1. Nguyên tắc chung

Biến đổi xơ nang tuyến vú là tình trạng lành tính và mang tính sinh lý, do đó không cần điều trị nếu người bệnh không có triệu chứng. Trong đa số trường hợp, chỉ cần theo dõi định kỳ và tái khám khi có thay đổi bất thường.

5.2. Điều trị triệu chứng

Khi xuất hiện đau hoặc cảm giác khó chịu, có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ như mặc áo ngực nâng đỡ phù hợp, chườm ấm vùng vú và sử dụng thuốc giảm đau thông thường như paracetamol hoặc ibuprofen.

5.3. Xử trí nang

Đối với các nang gây đau hoặc căng tức rõ, có thể tiến hành chọc hút dịch bằng kim nhỏ nhằm giảm áp lực và cải thiện triệu chứng. Nang có thể tái phát sau khi chọc hút, nhưng cũng có thể tự thoái triển theo thời gian. Phẫu thuật chỉ được cân nhắc trong những trường hợp nang tái phát nhiều lần và gây ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.

5.4. Liệu pháp nội tiết

Trong một số trường hợp triệu chứng nặng, có thể xem xét sử dụng các liệu pháp nội tiết như thuốc tránh thai, tamoxifen hoặc androgen. Tuy nhiên, các thuốc này chỉ nên dùng khi thật cần thiết và dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ do nguy cơ tác dụng phụ.

5.5. Vai trò của chế độ ăn và bổ sung

Một số người bệnh ghi nhận triệu chứng cải thiện khi hạn chế các chất kích thích như caffeine (có trong cà phê, trà, socola…). Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng khoa học rõ ràng khẳng định mối liên quan này. Các loại vitamin hoặc thảo dược cũng chưa được chứng minh có hiệu quả trong kiểm soát triệu chứng, và việc sử dụng liều cao có thể tiềm ẩn nguy cơ tác dụng không mong muốn.

5.6. Xử trí nang tuyến vú theo y học cổ truyền

Trong y học cổ truyền, các biểu hiện tương ứng với biến đổi xơ nang tuyến vú thường được xếp vào phạm vi các chứng như “nhũ ung”, “nhũ kết”, “nhũ tý”… Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến rối loạn chức năng tạng phủ, đặc biệt là Can, Tỳ, Thận, trong đó nổi bật là can khí uất kết, khí trệ, đàm ngưng và huyết ứ tại vùng tuyến vú.

Việc dùng thuốc được thực hiện theo nguyên tắc biện chứng luận trị, chủ yếu nhằm sơ can lý khí, hóa đàm tán kết và hoạt huyết hóa ứ. Một số vị thường được sử dụng gồm sài hồ, hương phụ, uất kim (sơ can giải uất); bán hạ, hải tảo, mẫu lệ (hóa đàm, tán kết); đan sâm, xuyên khung, ích mẫu (hoạt huyết). Các bài thuốc cần được gia giảm phù hợp với từng thể bệnh và tình trạng cụ thể của người bệnh.

Có thể phối hợp châm cứu, xoa bóp và điều chỉnh lối sống (giảm stress, sinh hoạt điều độ) nhằm hỗ trợ điều hòa khí huyết và giảm triệu chứng.

6. Theo dõi và lưu ý

Người bệnh cần được theo dõi định kỳ và đi khám sớm khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như: khối ở vú không giảm hoặc có xu hướng tăng kích thước, đau kéo dài không liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt, tiết dịch núm vú bất thường hoặc có thay đổi ở da vùng vú (co kéo, dày da, đỏ da…). Đây là những biểu hiện cần được đánh giá kỹ để loại trừ các tổn thương ác tính.

Kết luận

Biến đổi xơ nang tuyến vú là tình trạng lành tính rất thường gặp, chủ yếu liên quan đến sự thay đổi nội tiết theo chu kỳ. Phần lớn các trường hợp không nguy hiểm và không làm tăng nguy cơ ung thư vú. Tuy nhiên, việc theo dõi lâm sàng và đánh giá đúng đặc điểm tổn thương vẫn đóng vai trò quan trọng trong phát hiện sớm các bất thường cần can thiệp.

BS. Nguyễn Thùy Ngân (Thọ Xuân Đường)